Definicja


KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE ZABURZEŃ HIPERKINETYCZNYCH WG ICD -10

Zespół hiperkinetyczny (ADHD) stanowi poważny czynnik ryzyka rozwoju. Może powodować powikłania, takie jak: zaburzenia opozycyjno-buntownicze, zaburzenia zachowania, depresja, próby samobójcze, zaburzenia nerwicowe, uzależnienia, nieprawidłowy rozwój osobowości. Europejskie Towarzystwo Psychiatrii Dzieci i Młodzieży jego leczenie uznało za numer jeden dla służb zajmujących się zdrowiem psychicznym dzieci.

Zaburzenia hiperkinetyczne (F90), to termin, który obowiązuje w klasyfikacji europejskiej ICD -10

W klasyfikacjach DSM-IIIR i DSM – IV, DSM -V i w całej literaturze anglojęzycznej używany jest termin Attention Deficit Hyperactivity Disorder powszechnie nam znany jako ADHD. W języku polskim można go przetłumaczyć jako zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi.

Zaburzenie to jest rozpoznawane u dzieci mających trwale występujące objawy, które miały swój początek przed 7 rokiem życia.

ADHD to specyficzny tryb pracy mózgu, który utrudnia kontrolę własnych zachowań, powoduje nadpobudliwość ruchową i trudności w koncentracji uwagi.

Zespół ADD (Attention Deficit Disorder) odnosi się do izolowanych problemów związanych z koncentracją uwagi.

Objawy ADHD dotyczą trzech sfer:

  1. Ruchowej

  2. Poznawczej

  3. Emocjonalnej

W sferze ruchowej u dziecka można zaobserwować:

– niepokój ruchowy w obszarze motoryki dużej (np. bieganie) i małej (np. rozkręcanie długopisów, pstrykanie palcami),

– dziecko ma trudność pozostać nawet przez krótki czas bez ruchu,

– dziecko podnosi się, podrywa się z miejsca,

– chodzi bez celu, jego ruchy są szybkie, zmienne; mamy wrażenie ciągłego pośpiechu,

– dziecko biega, podskakuje, macha rękami i nogami, kiwa się na krześle,

– problemy z koordynacją ruchów,

– nadmierna gadatliwość,

-dziecko bawi się wszystkim co leży w zasięgu jego rąk i nóg.

W sferze poznawczej u dziecka można zaobserwować:

– trudność w skupieniu uwagi, uwaga chwiejna i zależna od czynników afektywnych,

– wzmożony odruch orientacyjny – wszystko w równym stopniu może go w danym momencie zainteresować,

– dziecko jest pochopne w działaniu, jest „niewolnikiem TU i TERAZ”,

– brak wytrwałości podczas wykonywania zadań z jego punktu widzenia nieinteresujących i bezsensownych,

– męczliwość w pracy intelektualnej,

– przerzutność uwagi – dziecko łatwo przerzuca uwagę, interesuje się bardzo powierzchownie tym co się w danym momencie dzieje, co widzi, słyszy i często są to bodźce uznawane przez innych za nieistotne,

– w badaniach inteligencji niektórzy badacze stwierdzają poziom poniżej spodziewanego,

– trudności w syntetyzowaniu myśli,

– trudności z planowaniem i przewidywaniem,

– u wielu dzieci występują zaburzenia mowy i języka takie jak: opóźnienie w rozwoju mowy, nieprawidłowa artykulacja, problemy ze strukturą wypowiadanych zdań, nieprawidłowe układanie dźwięków, niski poziom słuchowej pamięci krótkotrwałej.

W sferze emocjonalnej u dziecka można zaobserwować:

– bardzo silne, trudne do opanowania reakcje emocjonalne,

– wzmożona ekspresja uczuć,

– zwiększona wrażliwość emocjonalna na bodźce,

– częste wybuchy złości,

– dziecko z ZDHD bywa nieustępliwe, ma niskie poczucie własnej wartości,

– cechy obniżonego nastroju i depresji,

– problemy ze snem: wczesne budzenie się, trudności z zaśnięciem, niespokojny sen, mówienie przez sen, lunatykowanie, koszmary nocne,

– zaburzenia apetytu: przejadanie się, wybredność, specyficzny gust smakowy.

W szkole mają trudności z odniesieniem sukcesu. Częściej ich zachowanie staje się źródłem kłopotów.

Charakterystyczne objawy i zachowania dziecka z ADHD zmieniają się w zależności od wieku.

We wczesnym dzieciństwie rodzice zwracają uwagę na dużą drażliwość, problemy ze snem i łaknieniem. Dzieci nie lubią się przytulać.

W wieku przedszkolnym najbardziej zauważalna jest nadmierna aktywność ruchowa, emocjonalność i kłopoty z przyswajaniem norm społecznych. Impulsywność może być istotną przyczyną konfliktów z rówieśnikami. dziecko bywa agresywne.

W młodszym wieku szkolnym przeważa nadaktywność motoryczna i impulsywność. Dziecko chodzi po klasie, zaczepia innych, ma trudności z kończeniem pracy, nie zapisuje zadań domowych, wymaga wielokrotnego powtarzania poleceń, wyrywa się z odpowiedzią, przerywa innym.

Z upływem czasu nadruchliwość zmniejsza się, natomiast coraz większym problemem stają się deficyty uwagi i kłopoty z koncentracją, które znacząco utrudniają naukę w szkole. Dużą impulsywność i labilność emocjonalna powodują trudności w kontaktach społecznych. Pojawia się niska samoocena, zwiększa się podatność na uzależnienia od środków psychoaktywnych, przyspieszony jest wiek inicjacji seksualnej i wszelkich zachowań ryzykownych, przerywają naukę.

W życiu dorosłym człowiek podejmuje pochopne i niezbyt korzystne decyzje, ma trudności z dotrzymywaniem terminów, organizacją i kończeniem rozpoczętej pracy, zapomina o ważnych datach i uroczystościach, sprawia wrażenie chaotycznego. Wszystko to może doprowadzić do sytuacji, że nadpobudliwy dorosły ma trudności z utrzymaniem się w pracy, ma kłopoty z właściwym doborem partnerów życiowych, statystycznie częściej się rozwodzi, jako rodzic nie potrafi dobrze odnaleźć się w tej roli.

KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE ADHD WG DSM-IV

Według ICD – 10 (ICD-10, 1997) (Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych) rozpoznanie zaburzeń hiperkinetycznych wymaga wyraźnego stwierdzenia wyraźnie nieprawidłowego nasilenia zaburzeń uwagi, nadmiernej aktywności i niepokoju, które wzmagają się w różnych sytuacjach i utrzymują się w czasie, a które nie są spowodowane przez inne zaburzenia, takie jak autyzm i zaburzenia afektywne.

1. BRAK UWAGI
Co najmniej 6 z następujących objawów braku uwagi utrzymywało się przez co najmniej 6 miesięcy w stopniu prowadzącym do nieprzystosowania lub niezgodnych z poziomem rozwoju dziecka.
• częste niezwracanie bliższej uwagi na szczegóły lub częste beztroskie błędy w pracy szkolnej, pracy lub w innych okolicznościach.
• częste niepowodzenia w utrzymaniu uwagi na zadaniach lub czynnościach związanych z zabawą.
• często wydaje się nie słyszeć co zostało do niego (do niej) powiedziane.
• częste niepowodzenia w postępowaniu według instrukcji albo w kończeniu
pracy szkolnej, pomocy w domu lub obowiązków w miejscu pracy (ale nie z powodu zachowania opozycyjnego, ani niezrozumienia poleceń).
• często upośledzona umiejętność organizowania zadań i aktywności.
• częste unikanie lub silna niechęć do takich zadań, jak praca domowa wymagająca wytrwałego wysiłku umysłowego.
• częste gubienie rzeczy niezbędnych do niektórych zadań lub czynności, jak wyposażenie szkolne, ołówki, książki, zabawki lub narzędzia.
• często łatwa odwracalność uwagi przez zewnętrzne bodźce.
• częste zapominanie w toku codziennej aktywności.

2. NADMIERNA AKTYWNOŚĆ 
Co najmniej trzy z następujących objawów nadmiernej aktywności utrzymywały się przez co najmniej 6 miesięcy w stopniu prowadzącym do nieprzystosowania lub niezgodny z poziomem rozwoju dziecka:
• często niespokojnie porusza rękoma lub stopami, albo wierci się na krześle.
• opuszcza siedzenie w klasie lub w innych sytuacjach, w których oczekiwane jest utrzymanie pozycji siedzącej.
• często nadmierne rozbieganie lub wtrącanie się w sytuacjach, w których jest to niewłaściwe (w wieku młodzieńczym lub u dorosłych może występować jedynie poczucie niepokoju).
• często przesadna hałaśliwość w zabawie lub trudność zachowania spokoju w czasie wypoczynku.
• przejawia utrwalony wzorzec nadmiernej aktywności ruchowej, praktycznie nie modyfikowany przez społeczny kontekst i oczekiwania.

3. IMPULSYWNOŚĆ 
Co najmniej jeden z następujących objawów impulsywności utrzymywał się 
przez co najmniej 6 miesięcy w stopniu prowadzącym do nieprzystosowania lub niezgodnym z poziomem rozwoju dziecka:
• często udziela odpowiedzi zanim pytanie jest dokończone.
• często nie umie czekać w kolejce lub doczekać się swej rundy w grach lub innych sytuacjach grupowych.
• często przerywa lub przeszkadza innym (np.: wtrąca się do rozmów lub gier innych osób).
• często wypowiada się nadmiernie bez uwzględnienia ograniczeń społecznych.

4. POCZĄTEK ZABURZENIA NIE PÓŹNIEJ NIŻ W WIEKU 7 LAT

5. CAŁOŚCIOWOŚĆ
Kryteria są spełnione w więcej niż jednej sytuacji, np.: połączenie braku uwagi i nadaktywność występujące i w szkole, i w domu lub zarówno w szkole, jak i w innych okolicznościach, gdzie dzieci są obserwowane, takich jak klinika (potwierdzenie takiej sytuacyjnej rozpiętości zwykle będzie wymagało informacji z więcej niż jednego źródła, relacje rodziców na temat zachowania w klasie mogą okazać się niewystarczające).

6. OBJAWY 1-3 POWODUJĄ ISTOTNE KLINICZNIE CIERPIENIE LUB UPOŚLEDZENIE W ZAKRESIE FUNKCJONOWANIA SPOŁECZNEGO, SZKOLNEGO LUB ZAWODOWEGO

7. ZABURZENIE NIE SPEŁNIA KRYTERIÓW CAŁOŚCIOWYCH ZABURZEŃ ROZWOJOWYCH, EPIZODU MANIAKALNEGO, EPIZODU DEPRESYJNEGO, ANI ZABURZEŃ LĘKOWYCH

KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE ADHD WG DSM-IV
A
(1)
Sześć lub więcej z podanych poniżej objawów zaburzeń koncentracji uwagi musi utrzymywać się przez przynajmniej 6 miesięcy w stopniu utrudniającym adaptację (funkcjonowanie) dziecka bądź w stopniu niewspółmiernym do jego rozwoju.

ZABURZENIA KONCENTRACJI UWAGI

– dziecko nie jest w stanie skoncentrować się na szczegółach podczas zajęć szkolnych, pracy lub w czasie wykonywania innych czynności. Popełnia błędy wynikające z niedbałości;
– często ma trudności z utrzymaniem uwagi na zadaniach i grach;
– często wydaje się nie słuchać tego, co się do niego mówi;
– często nie stosuje się do podawanych kolejno instrukcji i ma kłopoty z dokończeniem zadań szkolnych i wypełnieniem codziennych obowiązków, jednak nie z powodu przeciwstawiania się lub niezrozumienia instrukcji;
– często ma trudności ze zorganizowaniem sobie pracy lub innych zajęć;
– nie lubi, ociąga się lub unika rozpoczęcia zajęć wymagających dłuższego wysiłku umysłowego – jak nauka szkolna lub odrabianie zajęć domowych;
– często gubi rzeczy niezbędne do pracy lub innych zajęć np.: zabawki, przybory szkolne, ołówki, książki, narzędzia;
– łatwo rozprasza się pod wpływem zewnętrznych bodźców;
– często zapomina o różnych codziennych sprawach

(2) Sześć lub więcej z podanych poniżej objawów nadruchliwości i impulsywności (nadpobudliwości psychoruchowej) musi się utrzymywać przez przynajmniej 6 miesięcy w stopniu utrudniającym adaptację (funkcjonowanie) dziecka bądź w stopniu niewspółmiernym do jego rozwoju.

NADRUCHLIWOŚĆ

– dziecko ma często nerwowe ruch rąk lub stóp bądź nie jest w stanie usiedzieć w miejscu;
– wstaje z miejsca w czasie lekcji lub w innych sytuacjach wymagających spokojnego siedzenia;
– często chodzi po pomieszczeniu lub wspina się na meble w sytuacjach, gdy jest to zachowanie niewłaściwe – w szkole, w pracy , w domu;
– często ma trudności ze spokojnym bawieniem się lub odpoczywaniem;
– często jest w ruchu; „biega jak nakręcone”;
– często jest nadmiernie gadatliwe.

IMPULSYWNOŚĆ

– często wyrywa się z odpowiedzią zanim pytanie zostanie sformułowane w całości;
– często ma kłopoty z zaczekaniem na swoją kolej;
– często przerywa lub przeszkadza innym (np. wtrąca się do rozmowy lub zabawy).


Niektóre upośledzające funkcjonowanie dziecka objawy zaburzeń koncentracji uwagi lub nadpobudliwości psychoruchowej (nadruchliwości, impulsywności) ujawniły się przed 7 rokiem życia dziecka.


Upośledzenie funkcjonowania dziecka spowodowane tymi objawami występuje w dwóch lub więcej sytuacjach (np. w szkole i w domu).


Stwierdza się klinicznie istotne upośledzenie funkcjonowania społecznego, zawodowego lub szkolnego (w zakresie edukacji).


Objawy u dziecka nie występują w przebiegu przetrwałych zaburzeń rozwojowych, schizofrenii lub innych psychoz i nie można ich trafniej uznać za objawy innego zaburzenia psychicznego (np. zaburzeń nastroju, lękowych, dysocjacyjnych lub nieprawidłowej osobowości).

 

Wg. Diagnostic and Statistic Manual of Mental Disorders. Fourth Edition. Washington; American Psychiatric Association 1994, s. 78-85 – tłumaczenie M. Liwska, T. Wolańczyk, A. Kołakowski